Hai figuras que pasan pola historia e outras que axudan a escribila. Xesús Alonso Montero pertence a esta segunda categoría. O seu falecemento, aos 97 anos, provocou unha onda de recoñecementos no mundo cultural galego, pero en Valdeorras a despedida ten un matiz especial: aquí non foi só un intelectual de referencia, senón unha peza clave no proceso que levou a Florencio Delgado Gurriarán ao Día das Letras Galegas.
A Fundación Florencio Delgado Gurriarán expresou o seu “fondo agradecemento” e o seu pesar pola perda. No comunicado lembran que o profesor se declarou “corgomófilo” xa na súa primeira visita a Córgomo, en 2003, cando participou nas Xornadas de Teatro organizadas pola veciñanza no centenario do nacemento do poeta. Daquela, a idea dun Día das Letras dedicado a Florencio era pouco máis que un soño compartido.
Pero para Alonso Montero, Florencio non era unha reivindicación recente. Xa na década dos sesenta incluíra textos seus na escolma Os cen mellores poemas da literatura galega. A súa investigación puxera o foco nun autor que escribira dende o exilio e que non sempre ocupara o lugar que merecía no canon. Tamén deu a coñecer o Cancioneiro da loita galega, publicado en México nos anos corenta e de difícil acceso en Galicia ata despois da morte do ditador.
Ese labor non quedou nunha reivindicación académica. No ano 2022, cando Florencio foi finalmente protagonista das Letras Galegas, Alonso Montero participou no acto central celebrado na Aira dos Bolos de Córgomo, onde centos de persoas escoitaron o seu discurso. Aquel día, para moitos, simbolizou o peche dun círculo.
Débora Álvarez Moldes, xerente da Fundación, lembra que sempre atoparon nel dispoñibilidade e apoio. “Cando te dirixes a unha persoa de tan alto nivel, ás veces tes medo de como vai ser a súa resposta. E a verdade é que sempre nos respondeu poñéndose ao noso dispor”, explicou nunha entrevista. Para a entidade, queda “a lembranza marabillosa de quen basicamente descubriu a Florencio para a literatura galega”.
O seu derradeiro traballo sobre o poeta foi o libro Florencio Delgado Gurriarán. Poeta na terra, na guerra e no exilio, publicado precisamente no ano das Letras. Segundo contou el mesmo, ía ser un limiar e acabou converténdose nun volume completo. O manuscrito foi doado ao Instituto de Estudos Valdeorreses, un xesto que reforza a ligazón entre o investigador e a comarca.
Álvarez Moldes destacaba tamén a súa “memoria e cabeza”, unha capacidade intelectual que mantivo ata os últimos anos e que impresionaba a quen o trataba. Máis alá dos cargos —chegou a presidir a Real Academia Galega—, o que sobresaía era o compromiso sostido coa lingua e coa cultura galegas.
A pregunta que queda é inevitable: haberá relevo? Desde a Fundación confían en que a cultura galega conta con xente nova que continúa investigando e defendendo o patrimonio literario. Pero tamén saben que determinadas figuras resultan difíciles de substituír.
En Valdeorras, a súa pegada é concreta. Está nos libros, nos manuscritos depositados na comarca, nas intervencións públicas e, sobre todo, na insistencia que durante décadas mantivo para que Florencio ocupase o lugar que lle correspondía. Non foi un apoio puntual, senón unha convicción sostida no tempo.
Por iso, máis que unha despedida protocolaria, o que se vive estes días é un exercicio de memoria. Porque cando en 2022 Córgomo celebrou o seu Día das Letras, non só se homenaxeaba a un poeta. Tamén se recoñecía, aínda que fose de maneira indirecta, o traballo silencioso de quen contribuíu a que ese recoñecemento fose posible.
