Adeus Entroido!

E hoxe non é un día calquera, hoxe é Mércores de Cinza, o día no que o Entroido, o Carnaval ou o Entrudio —chamádelle como queirades— dice adeus. O día no que o ruído deixa paso ao silenzo, no que o exceso se transforma en recollimento, e no que, segundo a tradición cristiá, comeza a Coresma.

Pero antes de despedirnos da festa, paga a pena facer un pequeno percorrido polo que significa este final do Entroido no leste da provincia de Ourense. Porque aquí, coma en tantas cousas, cada lugar ten a súa maneira de dicir adeus, aínda que compartamos símbolos, rituais e unha mesma esencia.

Un deses símbolos comúns é o Meco, ese boneco que representa o Entroido personificado. O culpable de todos os excesos, das trasnadas, dos «pecados» —dos grandes e dos pequenos— cometidos durante os días de festa. O chibo expiatorio perfecto.

E outro acto compartido, aínda que con variantes, é o Enterro da Sardiña, unha cerimonia satírica que parodia un enterro solemne, con choros esaxerados, discursos cheos de retranca e moita crítica social.

No Barco de Valdeorras, o Enterro da Sardiña celébrase precisamente hoxe, no Mércores de Cinza. O cortexo percorre o casco vello acompañado polas inevitables “viúdas”, que choran desconsoladas a perda do Entroido, ata chegar á Praza Maior. Alí ten lugar a queima do Meco, nun acto cargado de simbolismo; co lume quéimase todo o malo do ano, todo aquilo do que queremos despedirnos para comezar de novo. A festa adoita rematar cunha merenda popular, con chocolate quente ou sardiñas, porque aquí ata os finais tristes se celebran en comunidade.

Na Rúa, e máis concretamente na Rúa Vella, o Enterro da Sardiña tamén ten lugar o Mércores de Cinza, no atrio da Igrexa de Santo Estevo. Alí resoa un cántico xa mítico: “O Entroido xa morreu e ímolo soterrar…”, unha frase que resume á perfección o espírito deste día: sabemos que a festa remata, pero facémolo cantando, rindo e compartindo.

Se nos desprazamos cara Viana do Bolo e Vilariño de Conso, a tradición cambia de forma, pero non de fondo. Aquí, máis que a sardiña, os protagonistas son os Lardeiros e Lardeiras. Muñecos recheos de palla, cuxo nome vén de lardo, de graxa, de touciño… de todo aquilo que representa o carnal, o abundante, o prohibido que está a piques de desaparecer coa chegada da Coresma.

O Lardeiro colócase no Xoves de Compadres; a Lardeira, no Xoves de Comadres; e entre medias, a clásica “guerra de sexos” tradicional: uns tentan roubar ou queimar o boneco dos outros, nun xogo simbólico que marca o ritmo do Entrudio.

A queima dos Lardeiros adoita celebrarse o Martes de Entroido pola noite. En Viana do Bolo, este acto vai acompañado dunha gran fuliada, co son atronador dos bombos e das ferramentas, un ruído pensado non só para facer festa, senón para espantar os malos espíritos e asegurar unha boa colleita. Os folións baixan desde Cabo da Vila —barrio onde está o castelo— cada un tocando o seu sons para logo todos xuntos ao redor da fonte da Praza Maior tocar un son comon ao unísono.

Detrás de todo isto hai historia, lenda e tradición. O Enterro da Sardiña, por exemplo, ten orixes que se remontan ao século XVIII. A lenda máis coñecida fala dun cargamento de sardinas que o rei Carlos III mandou repartir en Madrid e que, ao chegar en mal estado, acabou enterrado xunto ao Manzanares para evitar o fedor. Aquilo converteuse nunha parodia fúnebre… e a parodia estendeuse por toda España.

Outros estudos apuntan a algo distinto: que o que se enterraba non era un peixe, senón o espinazo dun porco, tamén chamado “sardina” nalgúns lugares. Un símbolo claro do enterro da carne, dos praceres mundanos, antes do tempo de xaxún e contención.

Sexa como for, o significado é claro e común: representa o paso da luz á sombra, da festa ao recollimento, do ruído ao silencio. Queimar ou enterrar o Meco, a sardiña ou o Lardeiro é unha maneira de pechar un ciclo e abrir outro.

E quizais por iso estas tradicións seguen tan vivas. Porque, máis alá da relixión ou do costume, falan de algo moi humano: da necesidade de celebrar… e tamén da necesidade de parar.

Así que hoxe, neste Mércores de Cinza, despedimos o Entroido sabendo que volverá. Porque sempre volve.
Pero tamén aceptamos que toca baixar o ritmo, mirar cara dentro e seguir camiñando.